دشت گریان

از کاغذهای پراکنده ۱

پدرام — Fri, 23 Apr 2010 15:10:50 +0000

امروز، جدی ترین آدمها دلقک ها هستند

زیرا فقط آنها هستند

که دانسته

خود را به زمین می زنند

ساموئل بکت

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (10)

پدرام — Thu, 08 Apr 2010 13:11:24 +0000

بازیگری که نقش شاه لیر پیر را بازی می کند، سرشار از غم خیانت، روبه روی تماشاگران بر صحنه می ایستد، اما به محض آنکه نمایشنامه تمام می شود، غم نیز از میان می رود. از همین روست که انسان احساساتی که در یک لحظه با احساسات گزافش ما را شگفت زده می کند در لحظه ای بعد با بی قیدی وصف ناپذیرش مبهوتمان می کند.

شماره ۱

پدرام — Thu, 08 Apr 2010 07:57:20 +0000

چند بار امید بستی و دام بر نهادی

تا دستی یاری دهنده

کلامی مهرآمیز

نوازشی

یا گوشی شنوا

به چنگ آری؟

چند بار

دامت را تهی یافتی؟

از پای منشین

آماده شو که دیگر بار و دیگر بار

دام باز گستری!

مارگوت بیگل

ترجمه احمد شاملو

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (9)

پدرام — Thu, 27 Aug 2009 22:32:34 +0000

… لورا نیز به لذت یا هیجان فکر نمی کرد. او در سکوت به خود می گفت: نمی گذارم بروی، نمی گذارم مرا از پیش خود برانی، برایت می جنگم. و زنانگی اش بصورت یک ماشین جنگی درآمده بود که آن را به راه انداخته بود و بر آن کنترل داشت. لورا به خود می گفت: این آخرین حربه اش است. تنها حربه ای که برایش مانده، اما حربه ای بسیار توانا. مثل یک Ostinato که برایش یک کمپوزسیون موسیقی همراه بم فراهم می کند، لورا همراه با آهنگ هرکتش آرام پیش خود تکرار می کرد: می جنگم، می جنگم، می جنگم، و یقین داشت که پیروز خواهد شد.
هر فرهنگ لغتی را که می خواهید باز کنید، جنگیدن یعنی تحمیل اراده خود بر اراده دیگری، با هدف شکست دادن حریف، به زانو درآوردن و اگر ممکن شود کشتن او. «زندگی نبرد است» عبارتی است اخباری که در وهله اول باید معنی غم و تسلیم را افاده کرده باشد. اما قرن ما این قرن خوش بینی و قتل عام توانسته کاری کند که عبارت موحش چون یک ترجیع بند شادی آور جلوه کند. شما خواهید گفت که جنگیدن علیه کسی ممکن است وحشتناک باشد اما جنگیدن برای یک چیز، کاری است شریف و زیبا. آری تلاش برای شادی (یا عشق، یا عدالت و غیره) زیبا است، اما اگر عادت کنید که تلاش خود را با واژه «جنگ» معرفی کنید، معنایش این است که تلاش شریف شما این آرزو را در خود پنهان دارد که می خواهی کسی را نقش بر زمین کنید. جنگیدن برای همیشه با جنگیدن علیه پیوند دارد و حرف اضافه برای همیشه در جریان جنگ به نفع حرف اضافه علیه فراموش میشود.
لورا می جنگید. می جنگید برای برنارد. اما علیه چه کسی؟ این حرکتهای ژیمناستیک وار تحلیل برنده و در حالت پانتومیم شبیه جنگ بیرحمانه ای بود که لورا حمله می کرد و برنارد دفاع می کرد، لورا فرمان می داد و برنارد اطاعت می کرد…

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (8)

پدرام — Thu, 27 Aug 2009 22:28:04 +0000

… برنارد نمی دانست چه کند. او آموخته بود که با زنان خوش مشرب، سرگرم کننده و شاید حتی اغوا کننده باشد؛ اما نمی دانست چگونه نامهربان باشد؛ هیچ کس چنین چیزی را به او یاد نداده بود؛ برعکس، همه در کله اش فرو کرده بودند که نباید نسبت به زنان نامهربان بود. رفتار یک مرد در برابر زنی که بدون دعوت به خانه اش آمده بود باید چگونه باشد؟ در کدام دانشگاه چنین چیزی را تعلیم می دهند؟…

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (7)

پدرام — Thu, 27 Aug 2009 22:25:04 +0000

… اما موفقیت و شهرت دو چیز کاملاً جداگانه اند. شهرت یعنی افراد بسیاری تورا می شناسند که تو آنان را نمی شناسی و خود را نسبت به تو محق می دانند. می خواهند از همه کارهایت سر درآورند و طوری عمل می کنند که گویی صاحبت هستند. بازیگران، خوانندگان و سیاستمداران ظاهراً از اینکه می توانند خود را به این شکل به دیگران عرضه نمایند احساس خوشنودی می کنند…

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (6)

پدرام — Tue, 30 Jun 2009 20:09:36 +0000

… هر سه نفر ساکتند. زیرا که صدای تلویزیون بلند است.[...] در همین لحظه پل به خاطرش می آید که تازگیها با حیرت متوجه شده که بریژیت هرگز یک شعر از رمبو نخوانده است.[...] این تا حدودی برای پل اندوهبار است که می بیند دخترش از ته دل به یک برنامه مبتذل تلوزیونی می خندد و می داند که بریژیت هرگز شاعر محبوب او را نخوانده است.

اما بعد پل از خودش می پرسد: واقعاً چرا رمبو را آنهمه دوست می داشت؟ چگونه به چنین عشقی دست یافته بود؟ آیا این احساس در اثر شیفتگی اش به شعر آغاز شد؟ نه. آن روزها رمبو، اندیشه های او را در مورد تروتسکی، برتون، سورئالیست ها، مائو و کاسترو، در یک ملغمه انقلابی با هم ترکیب کرده بود. اولین چیزی که از رمبو بر وی اثر گذاشت، شعار او بود که بر همه اثر گذاشت: تغییر زندگی.(انگار چنین فرمول پیش پا افتاده ای به یک نبوغ شاعرانه نیاز داشت…) آری براستی پس از این بود که او اشعار رمبو را خواند، بعضی از آنها را از بر کرد و به آنها علاقه مند شد. اما او هیچ وقت همه اشعار رمبو را نخواند و فقط به شعرهایی علاقه داشت که دوستانش درباره آن صحبت می کردند، و آن دوستان نیز به نوبه خود از آن رو در باره آن صحبت می کردند که دوستانشان آن شعرها را توصیه کرده بودند. بنابراین رمبو عشقی نبود که او از طریق زیبایی شناسی خود به آن رسیده باشد، شاید او هرگز عشقی که حاصل زیبایی شناسی باشد، نداشته است.
او تحت لوای رمبو نام نویسی کرده بود، همانگونه که شخصی تحت لوای یک پرچم، در یک حزب سیاسی یا در یک تیم فوتبال اسمش را می نویسد. پس شعرهای رمبو واقعاً چه چیزی به پل دادند؟ تنها این احساس غرور را که او در شمار کسانی قرار می گرفت که شعر رمبو را دوست داشتند …

نگاهی به فیلم ”وقتي همه خوابيم”

علیرضا — Mon, 29 Jun 2009 20:15:44 +0000

نمايش فيلم درست سر ساعت ۵:۳۰ شروع مي شود. هنوز درب سالن باز است و
چراغها روشن هستند. رفت و آمد تماشاچيان تيتراژ را وايپ مي كند. همهمه
هنوز در سالن نخوابيده كه به نيمه ي سكانس ابتدايي مي رسيم. سالن شماره ۲
فرهنگ! بي برنامگي يا برنامه ريزي دقيق، هيچكدام به درستي مشخص نيستند(در
سالن شماره ي ۱ فيلم اخراجي هاي۲ اكران مي شود!). فيلمي از بهرام بيضايي
نمايش داده مي شود ولي فضا هرگز مشخصات شان نام بيضايي را ندارد. اين كنش
غير حرفه اي، تنها واكنش پاپ كورنها و نوشيدنيها و آجيلها را تحريك مي
كند. پوست تخمه ميشود، خاطره ي سالن شماره ۲ از نمايش فيلم!

با اين پيش زمينه كه داستان فيلم به زد و بندهاي پشت پرده ي سينما مي
پردازد، به تماشاي فيلم مي نشينم. پرده ي اول فيلم هيچ نشاني از ذهنيت من
ندارد. با اين شك در روايت داستان روبرو گم مي شوم…

ديالوگهاي نافذي از جنس قلم جان كلام، بسيار بر دلم مي نشيند. داستان
خيانتي آراسته به ابهام و روانپريشيهاي زني بازمانده از يك تصادف با
زنداني تازه از حبس آزاد شده اي گره مي خورد كه روحش زخمي نامردمي است
وقصه ي تبرئه اش حالا شده تيغ زير گلويش…

غرق اين داستان ميروم و اين قلم كه مي شناسمش مي بردم و مي بردم، تا آنجا
كه به دلم مي نشيند و به يكباره چاقوي بسته مانده در جيب كهنه ي
كارگرداني، كه هيچگاه تيغش گلوي نامحرمان آزرده سازش را خدشه دار نكرد،
در پهلويم فرو مي رود و سكانس قهوه خانه كات مي شود به پيش زمينه ي ذهني
من از مافياي سينما!

راستش خودم را رودست خورده ميبينم و نيشي بار بيضايي ميكنم – كناردستي ام
هم همين حس را دارد. پچ پچ پشت سريها هم تائيد اين ماجراست-

شِكوه به يكباره از دالان حنجره ي خسته ي مردي برمي خيزد كه ساليان سال
خاك روي كاغذ و قلمش را به اشك غسل مي داد.

سينما از نگاه او سوخته – فرهنگمان نيز پا به پاي سينماي از دست رفته مان
در پستوي كتابفروشي و زير سنگيني سايه ي فست فودهاي رنگ به رنگ دفن شده
است – ديگر مادري براي فرزندش شاهنامه نمي خواند.

فقط ايراني است كه دلش براي ايران از دست رفته اش چنين بغض مي كند…

غرض ورزي هاي اين سالها، دل اين حالا پيرمرد را سخت به درد آورده و اكنون
در در فضاي كوچكي كه دست داده است فرياد خسته اش اوج مي گيرد و افسوس كه
تنهاست و باز در پلان سينماي سوخته اش روزنامه ي مچاله اي مي شود از
اخبار دروغ و خاكستري بجا مانده از سينمايي كه روزي نامش ” ملك فروشي “
نبود!

تلنگر مي زند؛

آنجا كه بازيگر مردش مي رود، گروه مي ماند. مقاومت، كارگردان و ترديد،
بازيگر زن را دامن مي زند. اما صدا پشت نقش چكهاي رقم به رقم مهر مي شود.

تلنگر مي خورم؛

بر سكوت امروزم بر درد تو، تويي كه در كنارم، درد به باطوم قدرت بر تنت مي نشيند.

نوبت به بازيگر زن مي رسد. بي هيچ دست و پا زدني جايش خالي مي شود- و
هميشه خالي مي شود- و فردا اين منم كه گرز قدرت بي نسب بر كمرم مي نشيند
و باز تويي كه سكوت امروزت مي شود گناه كبيره ات!

كارگردان را مي گيرند، اين را ، آن را مي گيرند، من و تو سكوتمان مي شود
گناه كبيره مان!

و اين سالهاي سكوت، جهنمي مي آفريند از بسياري بسيار گناهكار كه گرد هم
مي آييم و لحظه اي در آن روزگار كه غم آب و نان و نام، حريم قدسمان بود
انديشه نكرديم، خواسته ي ماست اين عاقبت.

فرهنگ و ادبي كه تاراج رفت، سينمايي كه سوخت.

و واژه هاي تازه از راه رسيده در دايرت المعارف زد و بند هاي پشت پرده،
تيتر درشت روزنامه ها شدند ” خودكشي حرفه اي”

سليقه ي بيننده شد پايان خوش، عروسي و خالزنك بازي.

دروغ هاي بزرگ، نامهاي بزرگ آوردند! كسي نفهميد گيشه يعني بازگشت سرمايه
يا فرقي نميكند صندوق صدقات!

” لجن مال يعني چي؟ “

سينما رفتن تبديل شد به مد. بازيگر هيچ نگران شيوه ي ارائه ي كارش نبود.
هنرمند شد پوستر و عكس و امضاء و ماشين و نگاه حسرت دختر و پسر امي.
بيسوادي شد مد. مد شد سواد!!

ديگر سوپر استاري نياز به تمرين نديد. بازيگر تاتر خاك خورد و فوتباليست،
سوپر استار سينما شد. تهيه كننده، تنها نگران بازگشت سرمايه بود و
كارگردان و اثرش از سر ناچاري شدند پنجاه- پنجاه! همه چيز بود و شد و هست
الا ذات سينما…

متاسفانه تماشاگر ، آن هم از نوع حرفه اي پيش از برخورد با اثر به پاي
نقدنامه ي جرايد سينمايي نشست. نقدي كه نه از سر شناخت تحرير شده بود و
نه از روي صداقت. نوشته ي مغرضانه اي به قلم مدعيان محيط باني جنگل
خشكيده ي ادب امروز – غافل از آنجا كه اين سرسرا حالا ديگر به تبربان
نياز دارد نه جنگلبان سبزپوش!- مفهوم نقد، وا‍ژه نامه ي دلهره آوري شد به
قصد ضربه زدن بر پيكر درختان كهنسال سبزينه ي فرهنگ.

دريغ كه در طي ساليان سكوت معدود سينماگران خانه نشين، نماد و نشانه از
ذخيره ي تجربه ي تاريخ سينما به سرقت رفت و ابزار فيلمسازي گروهي شد كه
تنها اثرشان لكه دار كردن و زخم آوردن بر بدنه ي سينما بود. تا آنجا كه
معنا آنقدر به باد تمسخر گرفته شد كه وقتي نماد به دست بلد آشناي تصوير
قرار گرفت، انگ شعار و تهمت كليشه بر اثرش برچسب كردند.

تماشاچي به ناقلم محيط بان اعتماد كرد. خودش را اهل تصوير ديد. معيار
سنجش ارزش و ارزيابي را در تلويزيون جستجو كرد و سپس پا در سينما گذاشت.
تماشاگر معناي فيلم را در ساعت هايي يافت كه در بطالت سريال يوسف
ميگذراند. او نياز به توضيح داشت، تماشاگر حرفه اي شديدا در خود نياز به
توضيح را لمس ميكرد! قصه ي شبي از نوع قلم شجاعت بيشتر بر دل او مي نشيند
تا كنايه ي زبان نويسنده ي خاص تصوير!

با اين پيشداوري كه معناي فيلم يعني سازه هاي نامفهوم و نادرست تلويزيون،
حكم اعدام براي يك اثر دلپذير و يك فيلم ملي، از سوي نقاد و روزنامه نگار
و نابلد و وكيل و وزير صادر شد.

روايت داستان، مشخصا از كسي به نام بهرام بيضايي ساخته است. ديالوگهاي
كوتاه و موجز و به لطف بازيهاي خوب بازيگران، تنيده در هم و روان.
نويسنده داستاني به تصوير مي كشد به لطف قدرت دست خط خاص خود. تعليق از
دست نمي رود و تماشاگر در ايهام لعل زبان نويسنده جلو مي رود. باز مي
ايستد، فريادي ميزند، فريادي ميزند و ادامه باز داستان مي شود و مي رود و
تو را باز مي برد.( او استاد بيان خيانت هاست، شك نمي شود كرد كه او زخمي
خيانت است- به ياد بياوريد اثري را كه هرگز ساخته نشد ” اتفاق خودش نمي
افتد ” )

به خوبي احساس مي شود كه كارگردان پلان به پلان فيلم را پيش از هر
برداشتي ميديده است. قطع عكس به عكس داستان قبل از تصوير برداري در ذهنش
نقش مي بسته و اين مي شود كه بعد سالياني دكوپاژ در فيلم معنا ميگيرد.
دكوپاژها با وسواس انجام شده و تماشاگر با هر زاويه ي دوربين همراه مي
شود. زوايا و ميزانسن ها در استوري بورد مغز انساني استخوان خرد كرده،
خوش نقش خورده اند. گواه اين مدعا؛ همراهي ما در پاورچين رفتن چكامه!

به مدد تدوين خوب فيلم كه در جشنواره با ” كودك و فرشته ” رقابت نزديكي
داشت، شيوه ي ارائه و لحن موجز، به طرز استادانه اي روايت را به شيريني
روايت مي كند. كاتهاي به وقت كه چشم را نوازش مي كنند و بار رنج فصل بندي
و ابهام و تعليق فيلمنامه را به نيكي به دوش مي كشند. تنها ايرادي كه
ميتوان به تدوين اين اثر وارد داشت، طولاني بودن سكانس انتهايي فيلم است
كه به جهت درازا كشيدن ماجراي تعقيب و گريزها تا بيان چگونگي پايان گرفتن
داستان، آن را قدري ملال آور ميكند. به نظر نمي رسد كوتاه شدن اين سكانس
خدشه اي در روايت داستان و در نهايت در كليت فيلم وارد كند.

صداي فيلم با طراحي از پيش تعيين شده اي همراه بود، براي هر پلان صدايي
منحصر كه گوش آشنا آهنگش را خوب مي شناخت. صداگذاري بعضي صحنه ها با
اقراق همراه شده بود. به نظر مي رسد مي بايستي در ميكس انتهايي دقت
بيشتري صورت ميگرفت .

و موسيقي ، اگر از تنظيم بالا و پايين شدت صوتش بگذريم، مناسب حال و هواي
فيلم نوشته شده بود و تاثير خوشي در كليت فضاي بصري داستان ايجاد مي كرد.
خشنود از اين ماجرا كه بالاخره بعد از عمري در اين سينما ضبط صحيح
موسيقي و صداي سازها را منحصرا شنيديم، به تيتراژ پايان كه رسيديم، نام
اركستر فيلارمونيك اكراين لبخند رضايت و شاديمان را پشت خم لبهايمان فرو
ريخت و باز هم دريغ ماند!

تصوير برداري از حيث رنگ و نور قابل قبول بود و فيلمبردار به خوبي از
اجراي حركات پيچيده ي دوربين كه بسياري از فيلمبرداران از انجام آنها سر
باز مي زنند و به راحتي به اجراي سخت تن در نميدهند، برآمده بود- دست
مريزاد به اصغر رفيعي جم

طراحي صحنه و انتخاب لوكيشن ها با دقت صورت گرفته بود؛ فضاي پشت خط آهن،
خانه ي چكامه، سينماي سوخته، قهوه خانه و خيابان و كوچه و پس كوچه اش( به
ياد بياوريد عبور ماني اورنگ از آن كوچه ي تنگ را! )همه و همه ضامن اجراي
درست مكان وقوع داستانها بودند.

به حكم تجربه و آگاهي كارگرداني با سواد و از خميره تصوير و خاصا سينما،
عواملي به درستي گرد هم آمدند و بعد از مدتها كه سينما دل آزرده ي
تنهايي هايش بود، حرف دلش را از زبان بيضايي بر قالب پرده ريخت. وتماشاگر
شايد ذره اي انديشيد؛ دهاني بر دهان خشك فرهنگ نيمه جان رو به موتش
بگذارد و نفسي بر ناي خسته ي اين فرهنگ بدمد.

براي عشق از دست رفته ي نجات اشك مي ريزيم و بر تراژدي تنهايي هاي چكامه
دلمان مي گيرد. براي حيثيت ماني اورنگ كه حتك مي شود خشمگين مي شويم و
براي پروانه ي پايا و نيرم نيستاني دل آزرده مي شويم. و حق وحقوق
ناكارآمد جهان كه ناگزير به گوشه اي مي نشيند، بيزارمان مي كند.

براي بغض و گريه ي بيصدا و خشم بي فرياد اين همه سال بهرام بيضايي تنها، افسوس…

دعاكن آتش بغض نكند – خاكستر مي شود – ”وقتي همه خوابيم”

عليرضا محمدي

۱۳۸۸/۱/۲۰

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (5)

پدرام — Wed, 08 Apr 2009 10:07:50 +0000

… همینگوی به لرزه افتاد و گوته بازویش را چسبید:
- آرام باش ارنست! آرام باش، دوست من. من تو را درک می کنم. چیزی که تو الان به من گفتی مرا به یاد رؤیایم می اندازد. آن اخرین رؤیایم بود، پس از آن دیگر رؤیایی ندیدم و اگر دیدم مغشوش بود و دیگر نتوانستم آنها را از واقعیت تمیز دهم.
یک نمایش خیمه شب بازی کوچک را در نظر بگیر. من پشت صحنه ام، عروسکها را می چرخانم و متن را می خوانم. نمایش اجرایی است از فاوست. فاوست من. آیا تو می دانستی که فاوست را اگر به صورت عروسکی نشان دهند به اوج زیبایی خود می رسد؟ به همین خاطر خیلی خوشحال بودم که هیچ بازیگری آنجا نبود و به تنهایی خطوط متن را می خواندم که آن روز بسیار زیباتر از پیش به گوش می رسید. و ناگهان چشمم به صندلیها افتاد و دیدم که سالن نمایش خالی است. متعجب شدم. پس تماشاچیان کجایند؟ آیا فاوست من آنقدر ملال آور بوده که همه مردم به خانه هایشان رفته اند؟ آیا من حتی ارزش هو کردن هم نداشتم؟
متحیر برگشتم و یکباره برجا خشک شدم: انتظارم آن بود که جمعیت را داخل سالن ببینم، اما جمعیت در پشت صحنه بود و با چشمانی گشاد و فضول به من خیره شده بودند. به محض آنکه نگاهم با نگاه آنها تلاقی کرد شروع به تشویق کردند. و من فهمیدم که فاوست من اصلا مورد علاقه آنها نیست و نمایشی را که مایلند ببینند عروسکهایی نبود که در صحنه می گرداندم، بلکه خود من بود! نه فاوست، بلکه گوته! و ناگهان احساس وحشت، شبیه احساسی که تو لحظه ای پیش وصف کردی بر من مستولی شد …

به یاد رمان جاودانگی، اثر میلان کوندرا (4)

پدرام — Wed, 08 Apr 2009 08:51:47 +0000

… خواهش می کنم کاملا دقت کنید که حضرت موسی جمله ٌ‌نباید دروغ بگویی!ٌ را جزو ده فرمان خدا نیاورد. این تصادفی نیست! زیرا کسی که می گوید ٌدروغ نگو!ٌ ابتدا باید بگوید که ٌپاسخ بده!ٌ و خدا این حق را به هیچکس نداد تا از دیگران پاسخ بطلبد.
جمله های ٌدروغ نگو!ٌ ، ٌراست بگو!ٌ جمله هایی هستند که تا آنجا که شخصی را با خود برابر می دانیم، هرگز نباید به وی بگوییم. شاید فقط خدا این حق را داشته باشد، اما خدا نیز دلیلی ندارد که به آن متشبث شود، زیرا او همه چیز را می داند و به پاسخ های ما نیاز ندارد.
نابرابری بین کسی که فرمان می دهد و کسی که باید اطاعت کند چندان اساسی نیست که نابرابری بین کسی که حق دارد طلب پاسخ کند و کسی که وظیفه دارد پاسخ دهد. از همین روست که حق طلب پاسخ، از زمان های بسیار دور، فقط در شرایط استثنایی اعطا شده است. مثلا به یک قاضی اعطا شده است که درباره یک جنایت تحقیق می کند. در قرن ما دولتهای فاشیستی و کمونیستی این حق را نه فقط در شرایط استثنایی، بلکه بطور دائم از آن خود کرده اند …